In deze tijd van het jaar verzorgen spreeuwen elke avond een heuse wintershow: kort voor zonsondergang vormen ze in een indrukwekkend luchtballet de mooiste figuren. Zo’n zwerm kan uit wel 50.000 vogels bestaan.
De spreeuw behoort tot de meest alledaagse vogels van Nederland en is hier het hele jaar door te zien. Toch is het een trekvogel; een deel van de spreeuwen die in de zomer in onze streken hebben gebroed, trekt in de herfst naar het zuiden, waarbij de piek van de trek in oktober ligt. Die vogels vliegen niet heel ver. Ze overwinteren in landen relatief dichtbij, zoals België, Frankrijk en Zuid-Engeland. Maar we hoeven de spreeuw niet te missen, want van de spreeuwen uit de noordelijke en oostelijke streken van Europa komt een groot deel bij ons overwinteren. Sterker, in de winter zijn er meer spreeuwen in Nederland dan in de zomer.
Schijn bedriegt
Op afstand lijkt de spreeuw een wat saaie zwarte vogel. Hij wordt dan weleens verward met een mannetje merel, die een zwart verenkleed heeft en ongeveer net zo groot is. Maar zie je de spreeuw van dichtbij, dan zie je pas hoe prachtig zijn verenkleed is. In de zomer draagt de spreeuw een glanzend zwart pak met een opvallende paarse en groene metallic gloed.
Wanneer de zomer overgaat in de herfst, ondergaat de vogel een volledige rui. Nieuwe veren groeien aan, maar de uiteinden daarvan zijn licht gekleurd – de bekende witte spikkels. Daardoor krijgt de vogel zijn karakteristieke winterkleed: een donker verenkleed met paarsgroene gloed, dat bezaaid lijkt met allemaal sterretjes. Vooral in de laagstaande winterzon fonkelen die spikkels in combinatie met de metaal-achtige kleuren prachtig.
Opmerkelijk is dat de spreeuw niet opnieuw hoeft te ruien om terug te keren naar zijn zomerkleed. Door wrijving en slijtage verdwijnen de lichte veerranden langzaam, waardoor de glanzende, donkere basis weer zichtbaar wordt.
Magische murmuratie
In de winter zwerven spreeuwen overdag in kleine groepjes rond, op zoek naar voedsel. Overnachten doen ze in grote groepen, want als je met veel bent is dat een stuk veiliger. Voordat ze neerdalen bij een slaapplaats, bijvoorbeeld in een rietveld, komen rond een uur voor zonsondergang groepjes spreeuwen uit alle windrichtingen aangevlogen om zich in de lucht samen te voegen tot grotere groepen. Zo’n samengestelde groep bestaat uit duizenden tot soms wel tienduizenden vogels. Dat is op zich al mooi om mee te maken, maar het mooiste moet dan nog komen: de magische spreeuwendans. Dit fenomeen staat bekend als murmuratie en is een van de meest betoverende voorbeelden van collectief gedrag in de natuur. Tegen de avondlucht bewegen de spreeuwen in een grote, golvende en draaiende wolk in een perfect synchroon luchtballet. Opgeschrikt door roofvogels als slechtvalk of sperwer verandert de spreeuwenwolk continu van vorm. Hierdoor wordt het voor de roofvogels moeilijker om één prooi te isoleren en te grijpen.
Niet botsen met de buren
Het is wonderlijk dat spreeuwen tijdens hun luchtballet nooit in botsing raken, terwijl ze gemiddeld op slechts een meter uit elkaar vliegen. En hoe kunnen ze telkens allemaal dezelfde kant op vliegen, alsof er een sein klinkt? Volgen ze een leider? Emeritus professor Charlotte Hemelrijk weet daar alles over; zij deed bij de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek naar de variatie in zwermvormen van spreeuwen en publiceerde haar resultaten in het wetenschappelijke tijdschrift Plos One. “De hypothese was dat veel aspecten van spreeuwenzwermen – hun vorm, oriëntatie en interne structuur – door zelforganisatie zouden ontstaan en dat we door het computermodel StarDisplay konden leren op welke manier dat gebeurt”, vertelt ze.
Meer hierover lees je in het vervolg van deze reportage in Roots februari.
Meer zien en lezen
- Bekijk ook deze fraaie filmbeelden die Edwin Giesbers maakte van spreeuwendansen.
- Het verhaal achter de winnende foto: een familie spreeuwen
- Zo fotografeer je spreeuwenwolken
Tekst en foto’s: Edwin Giesbers
